کتاب مقالات عبارتست از مجموع آنچه شمس تبریزی در مجالس بیان کرده و سوال و جوابهایی که میان او و مولانا یا مریدان و منکران ردّ و بدل شده است.
قابل انکار نیست که مرموز ترین فصول تاریخ زندگی مولانا جلال الدین رومی همان داستان پیوستگی و ارتباط او با شمس الدین تبریزی می باشد که بسبب نبودن اطلاع و آگاهی از چگونگی آن غالب متقدمین و متاخرین آن حکایت را بطور افسانه نوشته بودند. اینک کتاب مقالات پرده از روی بسیاری از این رموز و اسرار بر می دارد،و علت ارتباط و فریفتگی مولانا را به شمس تا حدّی واضح می سازد. و بر خلاف مشهور، او را دانائی بصیر، و شیفته ی حقیقت، و شایسته ی مرشدی معرفی می کند و این خود به تنهایی سبب اهمیت این کتاب خواهد بود. علاوه بر فوائد تاریخی نظر بآنکه شمس الدین، مبدا زندگی جدیدی برای مولانا شده است، شاید هر یک از محققین مایل باشند از مبادی افکار و تعالیم او اطلاع یابند، این نتیجه هم از کتاب مقالات بدست می آید. چه مابین آن و مثنوی ارتباطی قوی موجود است، و مولانا بسیاری از قصص و مطالب مقالات را در مثنوی مندرج ساخته است.
از حیث لطف عبارت، و دلپسندی و زیبایی الفاظ هم کتاب مقالات دارای اهمیت بسیار و یکی از گنجینه های ادبیات و لغات فارسی است.
مولانا جلال الدین در دفتر اول مثنوی می فرماید:
شمس تبریزی که نور مطلق است / آفتاب است و ز انوار حق است
چون حدیث روی شمس الدین رسید / شمس چارم آسمان سر در کشید
واجب آمد چونکه بُردم نام او / شرح کردن رمزی از انعام او
خوشتر آن باشد که سرّ دلبران / گفته آید در حدیث دیگران
من چه گویم؟ یک رگم هشیار نیست! / شرح آن یاری که او را یار نیست
تا نگردد خون دل و جان جهان / لب بدوز و دیده بر بند این زمان
فتنه و آشوب و خون ریزی مجوی / بیش از این از شمس تبریزی مگو!
